Hoe de belastingheffer de mens ontdekt

Leviathan

Belastinggedrag is door en door menselijk. We leven belastingregels na als we:

  • vinden dat het zo hoort,
  • snappen wat de bedoeling is,
  • we het anderen ook zien doen,
  • het niet al te veel moeite kost,
  • de Belastingdienst vriendelijk is.

In het aprilnummer van RegelMaat, het tijdschrift voor wetgevingsvraagstukken, deelden Dick Geurts en ik een aantal inzichten over belastinggedrag. Het artikel gaat in op drie beleidsreflexen die beleidsmakers moeilijk kunnen onderdrukken als mensen zich niet aan regels houden.

  • De zweep: bijvoorbeeld boetes en inbeslagnames. Die blijken zeker op de langere termijn veel nadelige en zelfs averechtse (bij-)effecten te hebben. Zoals ‘terugverdien’-gedrag bij ondernemers die kwaad zijn over boetes die ze hebben gekregen.
  • De peen: bijvoorbeeld belastingverlagingen en heffingskortingen om gewenst gedrag een impuls te geven. Die kunnen soms een duwtje in de gewenste richting geven, maar ze worden ook snel gewoon. Meer in het algemeen wordt van geldprikkels wordt vaak te veel verwacht. Te weinig bètastudenten? We verlagen het collegegeld! Maar wie wil er nu een studie die in de uitverkoop wordt gedaan? Die moet wel zeer onaantrekkelijk zijn.
  • De preek: oftewel communicatie. We leggen het nog één keer uit. We zetten nog even alle argumenten op een rijtje.. . Rond communicatie bestaan vaak nog de meest hooggespannen verwachtingen. Je kunt weliswaar niet recht praten wat krom is, maar met de nodige voorlichting kun je beleid tussen de oren krijgen. Maar de effecten van voorlichting vallen vaak tegen, informatie en argumenten veranderen vaak niets aan wat mensen doen en veel brieven blijven ongeopend.  Volgens Brits onderzoek spelen kennis of inzicht geen enkele rol bij tachtig procent van de factoren die tot beslissingen leiden.

De peen, zweep en preek werken uitstekend mensen die altijd verstandig, logisch en beredeneerd hun keuzes maken. Voor de overige 99 procent kleven er hinderlijke bijwerkingen aan.

In het artikel laten Dick en ik zien hoe de Belastingdienst de laatste jaren rekening houdt met gedrag dat niet per se rationeel is, maar wel heel menselijk. Bij het ontwerp van processen zie je bijvoorbeeld steeds vaker dat gemak de norm is. De meeste mensen leven regels na als het simpel en laagdrempelig is. No touch-benaderingen, zoals voorinvullen van formulieren, helpen burgers over de drempel en voorkomen bovendien fouten. En er lijkt ook veel te winnen door normen een plek te geven in het design van voorzieningen zoals formulieren en brieven. Zo blijken aanwijzingen waaruit blijkt dat andere mensen de regels ook naleven, een verrassend groot effect te hebben. Datzelfde geldt voor kleine moral reminders, bijvoorbeeld aan het begin van een in te vullen formulier.

Er is ondertussen nog veel te ontdekken. De komende jaren moet een onderzoeksprogramma meer inzicht geven in de achtergronden van belastinggedrag. Enkele onderwerpen die we verder willen uitzoeken:

  • De invloed van wetgeving op eerlijkheid. We zijn van oudsher gewend om zoiets als eerlijkheid aan individuen te koppelen. De een is nu eenmaal meer geneigd om te sjoemelen dan de ander. Onderzoek als dat van Dan Ariely laat zien dat eerlijkheid veel met omstandigheden te maken heeft en dat onder de juiste’ omstandigheden een meerderheid (een beetje) zal sjoemelen. Denk aan omstandigheden als: een zekere rekbaarheid in de regels, de mogelijkheid om ‘met mate’ te overtreden en de mogelijkheid om het voor jezelf te rechtvaardigen.
  • Stoppen of doorgaan? Verschillende soorten gedrag. De overheid wil allerlei gedragseffecten veroorzaken. Mensen moeten ergens mee stoppen (te hard rijden), ergens mee beginnen (afval scheiden) of één keer iets doen (een donorverklaring invullen). Uit de gedragswetenschappen kunnen we opmaken dat het zinvol is om verschillende soorten gedrag te onderscheiden omdat er verschillende typen interventies bij passen. Dat is waardevolle kennis voor beleidsmakers en wetgevers.

Andere onderwerpen om verder te verkennen zijn typologieën van nalevingsgedrag en weerstanden tegen beleid.

Mag de overheid door het toepassen van gedragsinzichten mensen in de richting van de gewenste beleidskoers bewegen? Naar onze mening ligt er tussen ‘zeker niet’ en ‘natuurlijk wel’ een flink terrein dat nadere verkenning vraagt. Er zijn nadere normen en afwegingskaders nog. Zie hierover ook dit blogartikel. In het artikel beweren we dat kennis over de achtergronden van gedrag voor de overheid hoe dan ook onontbeerlijk is; ook (of juist) als je vindt dat de overheid zich ver moet houden van ‘psychologische’ beïnvloeding. Daarnaast presenteren we drie vuistregels voor een eerste toets of een beïnvloedende maatregel mag of niet: de nieuwjaarstest, de publicity test en de regel van low cost opt out.

H.J.M. van Rooij en D. Geurts. Hoe de belastingheffer de mens ontdekt. Een praktijkperspectief op de relatie tussen belastingregels en belastinggedrag. In: RegelMaat, 2014 (29) 2.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s