De burger als getemde makreel

Vandaag stond mijn column in de nieuwsbrief van Magister JFT|Juribes, de Tilburgse vereniging van studenten bestuurskunde, in aanloop van symposium over nudging:

De burger als getemde makreel

bulle basIk groeide op in een gezin van kleine middenstanders. Het beeld dat we hadden van de overheid laat zich het beste illustreren door een uitspraak van commissaris Bulle Bas uit de toen populaire strips over Olivier B. Bommel. Elke keer als de agent onze held op heterdaad betrapte, brulde hij dezelfde woorden: “Je bent er gloeiend bij, Bommel. Wat is je naam?”

Zo kenden we de overheid. Het klassieke beginsel van zonder ‘aanziens des persoons’ maakte dat de overheidsdienaar beroepshalve geen enkel oog had voor de mens achter de burger.

De rollen zijn tegenwoordig omgedraaid. De toekomst is aan data-analisten die op persoonsniveau uitzoeken welke maatregel het meeste effect sorteert. En overheidsorganisaties beschikken tegenwoordig over teams van psychologen die precies weten hoe ons gedrag werkt. Verkeerspsychologen zorgen met slimme belijning voor optische illusies waardoor we onze snelheid matigen. Formuliermakers hebben ontdekt dat mensen formulieren eerlijker invullen als je ze vooraf een verklaring laat tekenen.

De mogelijkheden lijken voor de overheid ongekend. Met simpele psychologische duwtjes (nudges) bereik je soms veel meer dan met dwangmiddelen en subsidies. De wereld van nudging is een wereld waarin we verantwoorde keuzes en moreel gedrag ‘buiten onszelf’ organiseren. Een app herinnert je eraan dat het tijd is om te sporten, een automatische incasso voorkomt dat je een betaalachterstand krijgt, een alcoholslot zorgt ervoor dat nuchter rijden niet afhangt van je zelfbeheersing.

Nudges rekenen af met het fictieve zelfbeeld waarin we de oplettende en wilskrachtige auteurs zijn van ons eigen verhaal. Het grootste deel van de tijd worden we geleid door gemakzucht, routines en mechanismen waar we ons nauwelijks bewust van zijn. Als inzicht in zulke mogelijkheden helpt om mensen langzamer door een woonwijk te laten rijden en minder afval op straat te gooien, lijkt het mij uitstekend dat ook de overheid zich erin verdiept. Maar het is ook belangrijk om kritisch te blijven kijken naar een overheid die psychologiseert en aan profiling doet. Hoe ver mag je gaan met onbewuste beïnvloeding? Wie bepaalt wanneer je dat mag doen? Zolang we die vragen zeer kritisch blijven stellen, zie ik niet zo gauw problemen.

De rolwisseling lijkt ondertussen een feit. De burger die als een getemde makreel in de psychologische fuik van de overheid zwemt, wordt net als commissaris Bas geleid door allerlei onzichtbare (psychologische) procedures. Beide beelden zijn gelukkig karikaturen. Je moet er hard om blijven lachen om te voorkomen dat ze werkelijkheid worden.

2 gedachtes over “De burger als getemde makreel

  1. Mooie aanzet tot discussie.

    Voor met betrekking tot je studie lijkt een tevens interessante vraag hoe ver de overheid regelgeving moet gaan invoeren om de “vrije markt” te beteugelen/beïnvloeden.

    In de economie gaat men er vanuit dat alle spelers op die markt vrij zijn om eigen keuzes te maken. Met ‘nudging’ kunnen allerlei spelers in die markt kopers leiden naar een aankoop, zonder dat de koper daar heel bewust over heeft nagedacht. Zowel ten goede als ten kwade van zichzelf. Denk bijvoorbeeld aan het toepassen van afzichtelijke plaatjes op sigarettenverpakkingen wat verkoop moet ontmoedigen, of het zoveel mogelijk bevorderen van locaties van duurzame producten op plekken waar mensen eerder geneigd zijn deze te kopen. Kan en mag een overheid op die manier interveniëren in die “vrije markt”? Wat zijn daarbij de morele en juridische grenzen?

    • Dank Niels, dat zijn belangrijke vragen. En wat je volgens mij ook goed moet onderzoeken zijn alle vormen van legitimering, zoals dat het vrij is, onschuldig en dat andere overheidsinstrumenten zoals regels en boetes meer vrijheid wegnemen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s