De drie kabels van de rede

amsterdam-airport-detailOp 22 juni mocht ik het congres Slim beïnvloeden van gedrag voor beter beleid afsluiten met een gesproken column. Het congres werd georganiseerd door de drie rijksacademies: de Academie voor Wetgeving, de rijksacademie voor Financiën en Economie en de Academie voor Overheidscommunicatie. Ik stelde vast dat de academies samen de drie klassieke stuurinstrumenten van de rede vertegenwoordigen: beloningen, regels en argumenten. Oftewel: geld, gebod en gelijk. Helaas doorkruist een somber nieuw mensbeeld de drie-eenheid. Hieronder lees je de hele column.

 

Geld, gebod en gelijk

Wat is de mens, dames en heren? Ik weet dat het half vijf is en het is een lange dag geweest. Maar ik moet het er toch even met u over hebben.

Want ik ging door een crisis de afgelopen week, dat mag u best weten.

Telkens als ik de kranten open sloeg, en wanneer ik maar sociale media bezocht, ging het over de malle dwaasheid van mensen. En ik hoorde er vandaag nog veel meer verhalen over.

Het ging over mensen die nooit hun donorregistratie zullen invullen, die leven in bubbels van nepnieuws, die plassen op een nepvlieg, die alcoholsloten en maagbanden nodig hebben om zich door het leven te slaan, die nooit hun belastingbrieven openmaken, die alleen energie besparen als ze zien dat de buurman het ook doet, die op de rem trappen als ze Nijntje zien.

Ik zag niet zozeer goedheid, slechtheid, lelijkheid of schoonheid, dames en heren. Wat ik zag was vooral een oceaan van irrationaliteit.

Wat is de mens nog, vroeg ik mij af. Waar is die goede oude mens van Aristoteles en Kant gebleven? Het met rede begiftigde wezen. De Verlichtingsmens die nog de moed had om zelf na te denken….

Ik wil hier natuurlijk niemand beledigen. Maar ik zag eerder een wezen met de aandoenlijke onbeholpenheid van een pandabeer en de ruggengraat van een spons.

En ik kon er ineens niet meer om lachen, beste mensen. Want ik keek in een afschuwelijke spiegel. Die mens dat was ik zelf.

De Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (de WRR) bevestigde het beeld onlangs in een deftig rapport. Het ontbreekt ons niet alleen aan denkvermogen, stelde de Raad vast. Wat we missen is doenvermogen. Zelfdiscipline, in actie komen, volharding. Het lukt ons gewoonweg niet meer. Of zoals Gerard Joling zou zeggen: we hebben er de kracht niet voor.

Niet zo vreemd. De wereld om ons heen lijkt misschien op een zorgenvrije comfortzone. Maar erachter gaat een verraderlijke jungle schuil. De hel, dat zijn je pensioenzaken, je toeslagaanvragen, je PGB en je verkeersboetes. Opgeteld bij die andere duizend bijzaken waar je dagelijks tegen moet knokken.

En de grootste tragiek zegen we vandaag van dichtbij. Dezelfde psychologie die ervoor zorgt dat we aan allerlei verleidingen ten prooi vallen, moet ervoor zorgen dat we overeind blijven. Wie zich niet laat nudgen door de overheid, of wie bijvoorbeeld persoonlijke gegevens wil beschermen, die groeit de jungle snel boven het hoofd.

Ik wil u niet meeslepen in mijn somberheid, dames en heren. Maar ik verlang terug naar de mens die soeverein aan het roer van zijn of haar leven stond.

Ik ging op onderzoek uit. De grote uitvoeringsdienst waar ik werk, voert regelmatig inspecties uit bij ondernemers. Soms krijgen ze na een controlebezoek een boete. Ik vroeg aan een psycholoog wat het effect van zo’n boete is. En hij antwoordde, zonder op te kijken van zijn mobieltje, dat zo’n ondernemer het jaar daarna de regels opnieuw zal overtreden. “Waarschijnlijk nog zwaarder”, voegde hij eraan toe. “Want die ondernemer is boos en wil bovendien de geleden schade terugverdienen.”

Na een ongemakkelijke stilte vroeg ik wat er dan gebeurt als bij de controle alles goed blijkt, en je geeft de ondernemer een compliment. De psycholoog keek even op en er kwam iets van plezier in zijn ogen. “Ook dan overtreedt hij de volgende keer de regels”, antwoordde hij. En hij leek nu behoorlijk enthousiast. “Wij psychologen noemen dat het licensing effect”, zei hij “Als mensen iets goeds doen, bouwen ze zeg maar voor zichzelf morele bonuspunten op. En dan kun je de volgende keer met een schoon geweten zondigen.”

Ik verliet met gebogen hoofd het kantoor van de psycholoog die gewoon bleef doorpraten.

Wat is er met de mens gebeurd, vroeg ik mij opnieuw af. Vroeger waren er drie dingen zeker. We lieten ons leiden door de wortel, de stok en de preek. Oftewel beloningen, regels en argumenten. Of misschien mag ik wel zeggen: door Geld, Gebod en Gelijk.

Ja inderdaad, mensen: door Financien, Wetgeving en Communicatie. Als een financiele prikkel of een regel niet werkte, dan kon je mensen altijd nog overtuigen met een paar fijne, goede argumenten.

Het waren de stuurinstrumenten van de menselijke rede, de fundamenten van iedere rationele beslissing. Het waren de drie stalen kabels waarlangs je je leven vormgaf. Geld. Gebod en gelijk. Je wist niet beter.

Dat is allemaal verleden tijd, dames en heren. In plaats van de drie kabels van de rede lijken we gestuurd en verleid te worden door een wirwar van bijna onzichtbare draadjes die ons alle kanten op trekken.

Toen mijn somberheid een hoogtepunt had bereikt, bezocht ik met mijn dochtertje een poppentheater. Terwijl ik de marionetten zag bewegen moest ik denken aan een verhaal van de romanticus Heinrich von Kleist, waarin hij de marionet verheerlijkte als de meest vrije van alle wezens. Want geen dans was volgens Von Kleist zo natuurlijk, elegant en los van alle zwaartekracht, als die van de marionet.

En terwijl ik daar stond snapte ik wat Von Kleist bedoeld had. Want hoewel – of misschien juist doordat – de poppen zich door zo veel draden lieten bewegen, leek het alsof alle bewegingen van binnenuit kwamen.

Ik weet niet hoe het voor u is om vergeleken te worden met een houten pop aan touwtjes, maar mij hielp het voor een moment.

Toen ik diezelfde middag een bericht las over een experiment met technologische sensoren in de weg, waardoor weggebruikers niet in slaap vallen tijdens het rijden, kon ik daar tegen.

Harrie van Rooij

Deze column is uitgesproken tijdens het congres Slim beïnvloeden van gedrag voor beter beleid op 22 juni 2017

 

 

Advertenties

Een gedachte over “De drie kabels van de rede

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s