Idiote meningen, hoe bestrijd je ze?

anti_vaccine_movement-e1364807097734

Hoe bestrijd je dwaze meningen? Die vraag lijkt politici en beleidsmakers steeds vaker tot wanhoop te drijven. Bezorgde wetenschappers rapporteerden deze week dat het aantal besmettingen met mazelen in Europa snel toeneemt. In Nederland neemt ondertussen de vaccinatiegraad gestaag af onder invloed van anti-vaccineerders met hun bonte theorieën. Minstens even veel verwondering wekken de aanhangers van Donald Trump, die na de zoveelste flagrante leugen nóg sterker in hun held geloven. Of neem de klimaatontkenners die ervan overtuigd zijn dat de zogenaamde opwarming van de aarde een internationale samenzwering is.

De zorgen zijn niet ongegrond. Waar maffe meningen vroeger het eigendom waren van geïsoleerde enkelingen op verjaardagsfeestjes, vinden ze tegenwoordig via talloze media hun weg naar een aanzienlijk publiek. Remedies tegen idiotie worden aldoor gezocht in meer feiten en meer geloofwaardige politici en wetenschappers. Vaak met averechtste effecten. Want informatie en argumenten werken bij overtuigde aanhangers van een mening net als een vaccin: ze mobiliseren het afweersysteem tegen jouw weldoordachte en op feiten gegrondveste overtuiging. Na jouw overtuigingspoging zijn ze nog zekerder van hun zaak. Vervelend, maar zo werkt het.

Als je de overtuigingen van anti-vaccineerders, Trumpaanhangers en klimaatontkenners idioot vindt, helpt het dus weinig om hun onzinnigheid te blijven benadrukken. Het is productiever om te begrijpen hoe ze kunnen veranderen. Psychologie en andere wetenschappen leren dat sterke overtuigingen moeilijk te bestrijden zijn. Tegelijk blijken ze vaak minder rotsvast dan het lijkt.

Hieronder bespreek ik enkele kenmerken van meningen. Het verschil tussen idiote en verstandige meningen hoeven we hierbij niet te definiëren – onderstaande kenmerken gelden voor beide categorieën.

Onder elke mening zit verlangen

Om te beginnen hangen meningen nauw samen met verlangens en emoties. Het brein heeft een sterke voorkeur voor overtuigingen die lekker voelen. Ideeën die passen bij onze verlangens, affiniteiten en voorkeuren omarmen we bijna automatisch.

Vaak zijn díe meningen behaaglijk die maken dat we niets hoeven te veranderen of dat we geen actie hoeven ondernemen die pijn en moeite kost. Vaccineren ís ook gewoon eng. Stoppen met roken is hartstikke moeilijk en duurzaam leven kan lastige offers met zich meebrengen zoals afscheid nemen van vliegvakanties. Dan is het makkelijker om een overtuiging aan te nemen waarin je voorkeuren nog net passen. ‘Mijn opa is er ook 95 mee geworden.’

Meningen volgen op keuzes, niet andersom

Volgens de beroemde psycholoog Karl Weick gaan onze gedragingen vooraf aan onze interpretaties van de werkelijkheid. De meeste keuzes maken we helemaal niet vanuit onze overtuigingen, we raken gewoon verzeild in allerlei sociale activiteiten. En terwijl we handelen en kiezen raken we volgens Weick gecommitteerd aan onze keuzes. Als we een paar weken lang ons afval scheiden (omdat de buren het ook doen of gewoon omdat er leuke bakken staan) gaan we het langzaamaan belangrijk vinden. En construeren we een verhaal dat ons handelen beredeneerd en logisch maakt. In werkelijkheid vinden veel overtuigingen hun oorsprong echter niet in hoofd of hart, maar eerder in je handen, je maag en je voeten.

Meningen zijn sociaal

Ik bouw mijn meningen bovendien om een identiteit te construeren. Daar heb ik anderen bij nodig. Tussen ons gezegd en gezwegen: mijn meningen zijn nooit eenduidig, onwankelbaar en staalhard. Dat worden ze pas als ik het er voortdurend met anderen over heb. Dan worden mijn grillige, en met twijfels dooraderde denkkronkels geslepen tot een dijk van een mening.

Hierbij spelen twee soorten medemensen een belangrijke rol: medestanders en tegenstanders. Medestanders zorgen voor een heerlijk gevoel van bevestiging. Op sociale media stimuleren ze je om er nog een schepje bovenop te doen. Tegenstanders zijn er om je tegen af te zetten. Als het over onderwerpen als vaccinatie en klimaat of de maatregelen van Trump gaat, heten de tegenstanders van afkeurenswaardige meningen vaak ‘de elite’. Zowel mede- als tegenstanders bestaan tot op zekere hoogte alleen in de verbeelding.

Grote meningen gaan vaak gepaard met weinig kennis

Mensen met weinig kennis van een onderwerp, hebben stevigere meningen en minder twijfels dan mensen die er veel over weten. Mensen die bijvoorbeeld weinig feitenkennis hebben over autisme, vinden zelf dat ze er meer van weten dan artsen. Ze vinden ook vaker dan gemiddeld dat vaccineren autisme veroorzaakt, hoewel dat verband nooit is aangetoond. Psychologen noemen dat het Dunning-Krugereffect. Als je ergens weinig van weet, dan heb je ook geen besef van…je eigen kennistekort. Dat leidt ertoe dat je te veel vertrouwen hebt in de juistheid van je eigen overtuigingen. In combinatie met de factoren hierboven versterkt dit de tegenzin om naar andermans meningen te luisteren.

Conclusie uit deze korte verkenning: onze keuzes komen niet voort uit onze meningen, maar eerder andersom. Hierin verschillen anti-vaccineerders en klimaatontkenners overigens niet van hun politiek correcte tegenpolen. Ook voor overtuigde milieubeschermers voelen de keuzes die ze maken gewoon het lekkerst. Bovendien hebben ze er middelen en toegang toe en zien ze zich bevestigd door hun sociale omgeving.

Toch is het voor iedereen met een beetje goede wil weggelegd om de eigen overtuiging op dubbele bodems te onderzoeken. Vind je echt dat zonnepanelen een druppel op de gloeiende plaat zijn, of zie je als een berg op tegen de verbouwing van je dak? Vind je echt dat je de situatie met een intimiderende collega het beste ‘even op zijn beloop kunt laten’, of is dat gewoon een behaaglijke mening die ervoor zorgt dat je niet hoeft in te grijpen? Je kunt zowel bij jezelf als bij anderen de twijfel onder het grote gelijk zoeken. Volgens sommige denkers zijn de dikste meningen zelfs niets anders dan luid uitgeschreeuwde dilemma’s.

Maar terug naar de kernvraag: wat kun je doen als je meningen van anderen onverstandig, onverantwoordelijk of gevaarlijke vindt? Een paar tips:

  1. Wees realistisch. De kenmerken van vette meningen hierboven helpen begrijpen dat het niet eenvoudig is om ze te veranderen. Formuleer dus realistische doelen. Wil je de klimaatscepticus in een klap uit de droom helpen? Of is het al heel mooi als hij iets minder fel uit de hoek komt en met zijn verhalen niet het halve internet meesleept?
  2. Begin met de relatie. Het is eigenlijk zo simpel als wat. Iemand voor wie je sympathie voelt, daar wil je naar luisteren en misschien wil je er zelfs iets van aannemen. In een filmpje van Heineken gaan personen met zeer uitgesproken en tegengestelde standpunten met elkaar een bar in elkaar zetten. Als ze daarna samen een biertje drinken zijn hun opvattingen zacht en genuanceerd geworden.
  3. Maak moeilijke meningen comfortabel. Vaak zijn niet de meningen het probleem, maar de gedragsverandering die eraan verbonden is. De uitdaging voor beleidsmakers is steeds vaker om nieuw gedrag voor mensen haalbaar te maken. Kan duurzaam leven ook leuk, eenvoudig, goedkoop en laagdrempelig zijn? Kun je er langzaam aan wennen? Er is fantasie en creativiteit voor nodig. Maar als je het voor elkaar krijgt, dan volgen de correcte meningen van zelf.
  4. Laat zien wat anderen vinden die hetzelfde zijn. Zorgen over afnemende vaccinatiegraad en opwarming van de aarde zijn niet voorbehouden aan elites. Dat is de suggestie die ontstaat als het telkens politici, wetenschappers en grachtengordelbewoners zijn die dat geluid vertolken. Mobiliseer mensen die ‘net als iedereen’ zijn (behalve dan dat ze geen extreme meningen hebben).

Een gedachte over “Idiote meningen, hoe bestrijd je ze?

Laat een reactie achter op Gerda van der Flier Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s